Dev báo bug, hỏi chỗ này hồi đó chốt thế nào anh, và bạn mở máy ra tìm mà không thấy gì, không phải vì tài liệu bị xóa, mà vì nó chưa bao giờ được viết, lúc triển khai mọi thứ toàn nói miệng trong họp hoặc gõ vội qua tin nhắn. Bài này mình viết từ chính mấy lỗi documentation mình đã mắc, chứ không phải từ sách.
Có lần mình đi công tác xa để hỗ trợ kiểm kê, 4h chiều mới có file kiểm đếm, upload dữ liệu lên hệ thống mất thêm vài tiếng, thế là kế toán, kỹ thuật và mình ở lại tới 1h đêm mới xong, giữa chừng có phát sinh vài vấn đề nhưng rồi cũng xử lý được hết. Go-live nghe thì oách, chứ thật ra nó là lúc mọi thứ mình tin là đã chuẩn bị xong bị đem ra thử thật.
Bấm nộp bài xong, mình ngồi nhìn màn hình và nghĩ chắc chắn là trượt rồi, vì còn một đống câu đang cắm cờ flag, mấy câu đề dài như đoạn văn tiếng Anh, và kha khá câu mình chọn theo kiểu loại trừ, cái nào nghe đúng nhất thì bấm. Rồi màn hình hiện chữ: đỗ. Mình ngồi đó chưa kịp phản ứng gì, vì đầu vẫn đang chuẩn bị tinh thần cho điều ngược lại.
Bạn hẹn họp, họ báo bận, hẹn lại, lại bận, đến lần thứ ba thì bắt đầu tự hỏi họ bận thật hay là không muốn dính vào. Mình gặp kiểu stakeholder này rồi, cứ báo bận, tìm đủ cách để không tham gia dự án, và lý do sâu xa không phải họ ghét ai, mà là họ không thích phải thay đổi.
Nó cũng giống mấy cú sốc mình kể trong bài BA mới vào nghề: 5 cú sốc không ai nói trước, stakeholder không hợp tác chẳng phải chuyện hy hữu gì, nó là chuyện thường ngày của nghề.
Hợp đồng ghi đúng ba chữ “module mua hàng”, nghe thì rõ, nhưng module mua hàng 5 input với module mua hàng 15 input là hai thứ rất khác nhau, mà hợp đồng thì không nói là cái nào.
Đây là chuyện mình gặp thật. Phạm vi không được ghi rõ nên change request cứ tới liên tục, scope cứ thế phình ra, và mình không có cách nào từ chối khách, vì chẳng có tờ giấy nào nói cái gì nằm ngoài phạm vi. Scope creep, cái thuật ngữ nghe rất chuyên nghiệp ấy, thực chất là chuyện những cái “thêm tí nữa” không bao giờ dừng, và nó không chỉ là vấn đề của BA mà của cả team, cả dự án, cả cái deadline.
Data migration làm mình đau đầu nhất ở một chỗ nghe rất cơ bản, là không hiểu rõ thứ tự các loại data phải migrate, cái gì đi trước, cái gì đi sau, cái gì phụ thuộc cái gì, đổ sai thứ tự một cái là dữ liệu phía sau không còn chỗ mà bám. Theo mình đó cũng là lý do data migration không phải chuyện code với script, nó là chuyện hiểu dữ liệu, hiểu con người, hiểu quy trình, và hiểu cả những ô Excel tưởng vô hại.
Giả sử bạn đang họp với một anh trưởng phòng, anh ấy mở ra cái file Excel đã dùng nhiều năm, ô xanh ô đỏ loạn xạ, VLOOKUP chồng lên VLOOKUP, rồi nhẹ nhàng bảo “em ơi, làm giống cái này nhé, đơn giản thôi”. Bạn cười, trong lòng thì không cười nổi.
Chưa nghe câu đó bao giờ thì chắc bạn chưa làm BA cho dự án chuyển đổi số ở Việt Nam, còn nghe rồi thì chắc bạn hiểu cái cảm giác vừa buồn cười vừa bất lực ấy.
Khách nói họ cần cả một đống màn hình quản lý ở nhiều module, mình hì hục đào mãi mới vỡ ra là thứ họ thật sự cần chỉ là một cái dashboard. Sốc nhẹ.
Đó là một trong những cú sốc đầu tiên của mình với nghề BA, và nó chẳng có trong giáo trình nào mình từng đọc. Bài này gom lại mấy cú sốc mà BA mới vào nghề hay va phải, trong đó hai cú đầu là chuyện thật của mình, còn ba cú sau là quan điểm của mình về những gì người trong nghề hay gặp.
Lấy yêu cầu nghe thì đơn giản, cứ đến ngồi hỏi rồi ghi lại là xong, nhưng làm thật rồi mới thấy nó dễ biến thành ác mộng thế nào, và mấy nguyên tắc dưới đây là những thứ mình đúc ra từ chính các vết sẹo của mình ở dự án ERP/MES.
hai trở ngại lớn # Cái bẫy đầu tiên là kinh nghiệm. Thiếu kinh nghiệm thì mình chỉ khai thác được phần nổi của tảng băng, còn phần chìm thì nằm ở mấy chỗ khách hay quên kể như các trường hợp ngoại lệ (business cases), các rủi ro kỹ thuật kiểu tích hợp hệ thống hay chuyển đổi dữ liệu, và phức tạp nhất là yếu tố con người. Cái này không có đường tắt, phải trầy vi tróc vảy qua ít nhất một dự án trọn vẹn mới mong thuần thục. Theo mình, nếu chỉ cầm bảng câu hỏi mẫu đi hỏi thì bạn sẽ chỉ nhận về đúng phần nổi đó, còn nếu người cần hỏi lại né tránh thì xem thêm cách làm khi stakeholder không hợp tác.
