Tháng thứ 9 của dự án. Requirement đã chốt. Solution design đã duyệt. Dev đang chạy full sprint. Mọi thứ đang đi đúng lộ trình.
Rồi vendor publish roadmap. Trong danh sách tính năng mới có một feature standard làm y chang cái mà team mình đã bỏ mấy tháng thiết kế custom.
Im lặng. Rồi ai đó hỏi: “Vậy giờ làm sao?”
Mình đã ngồi đúng khoảnh khắc đó hai lần. Lần đầu mình im — vì chưa biết nên nói gì. Lần thứ hai mình mở miệng, không phải để trả lời, mà để hỏi.
“Anh ơi, làm BA có cần biết code không ạ?”
Tin nhắn của một bạn fresher gửi mình lúc 11h đêm. Bạn ấy đi phỏng vấn ba chỗ. Chỗ đầu bảo “BA không cần code, chỉ cần hiểu nghiệp vụ.” Chỗ thứ hai hỏi SQL, API, đọc stack trace. Chỗ thứ ba bắt phân tích JSON response từ REST API.
Bạn ấy hoang mang. Mà cũng đúng — hồi mới vào nghề mình cũng từng hoang mang y chang.
Mình từng ngồi một cuộc họp kéo dài 2 tiếng chỉ để chốt một câu hỏi tưởng chừng đơn giản: “Cột này để mấy số thập phân?” Dev nói 4 là đủ kỹ thuật. User nói 6 vì sợ sai số làm tròn. BA ngồi giữa, mỗi bên một ý, cuối cùng cả team thống nhất “để 6 cho chắc” — rồi ai về nhà nấy, chẳng có decision log nào được ghi lại.
Buổi sáng thứ Hai. PM gọi: “Anh ơi, bên khách hàng muốn thêm cái màn hình này. Nhỏ thôi. Một buổi chiều là xong.”
Mình gật. Một buổi chiều thành ba ngày. Ba ngày kéo theo sáu cái change request khác. Cuối tuần, team dev căng thẳng. Lịch release trễ hai tuần.
Chuyện cũ rích. Ai làm BA lâu năm chắc thuộc nằm lòng.
Scope creep — cái thuật ngữ nghe rất chuyên nghiệp — thực chất là câu chuyện của những cái “thêm tí nữa” không bao giờ dừng lại. Nó không chỉ là vấn đề của BA, nó là vấn đề của cả team, cả dự án, cả deadline.
Tuần trước mình đọc được một bài báo hay trên ERP Today — tác giả Sridevi Mutyala từ Oracle, nói về identity governance trong cloud ERP.
Bài báo kể một chuyện tưởng đơn giản: một nhân viên chuyển phòng ban. HR update xong. Mấy ứng dụng cloud ERP (Oracle Fusion, SAP S/4HANA, Dynamics 365) đều chạy đúng config. Authentication OK. Provisioning OK. Integration OK.
Nhưng access vẫn bị delay. Vì approval paths khác nhau giữa các ứng dụng. Role definitions không đồng bộ. Và ownership của quyết định access — không ai nhớ rõ là của ai.
Tuần rồi mình đọc được hai case study trên ERP Today làm mình suy nghĩ cả buổi tối.
Một bài về ngành dược phẩm — họ đang chạy SAP S/4HANA migration nhưng mối quan tâm số một không phải AI. Một bài về Defense Logistics Agency (DLA) của Mỹ — audit readiness lại là động lực chính cho ERP modernization của họ, vượt trước kế hoạch nhiều năm.
Hai ngành khác nhau hoàn toàn: một bên là thuốc men, một bên là vũ khí. Nhưng chung một câu chuyện: AI không thể cứu bạn nếu integration với governance chưa có.
Mình mua BABOK v3 được gần 6 tháng. Bìa còn mới. Gáy chưa bung. Có chỗ còn… thơm giấy.
Không phải vì lười. Mà vì mỗi lần mở ra là một lần choáng. 500 trang, 6 knowledge areas, 50 techniques — mỗi technique lại có input, output, steps, stakeholders, guidelines. Đọc xong một cái là quên cái trước. Cảm giác như uống nước biển vậy, càng uống càng khát.
Mình biết nhiều anh em cũng đang mắc kẹt ở chỗ này. Hồi mới làm BA, mở BABOK ra không biết bắt đầu từ đâu — y như cảm giác lần đầu đi họp với 8 người trong phòng mà chẳng biết ai nói gì, mà mình đã kể trong bài viết về 5 cú sốc cho BA mới vào nghề.
Mở meeting với trưởng phòng sản xuất. Ông ấy mở cái Excel trên desktop — cái file 7 năm tuổi, ô màu xanh đỏ loạn xạ, VLOOKUP chồng lên VLOOKUP, comment từ năm 2019 vẫn còn.
“Em ơi, làm giống cái này nhé. Đơn giản thôi.”
Mình cười. Trong lòng mình khóc.
Nếu bạn chưa từng nghe câu đó, chắc bạn chưa làm BA cho dự án chuyển đổi số ở Việt Nam. Còn nếu đã nghe rồi, chắc bạn cũng hiểu cái cảm giác vừa buồn cười vừa bất lực.
Mới đọc một bài trên ERP Today về cách Airbus vận hành SAP — và mình ngồi nghĩ mãi.
Airbus có SAP S/4HANA, SAP Manufacturing Execution trên dây chuyền lắp ráp, SAP Integrated Business Planning xuyên suốt chuỗi cung ứng. Họ chở thân máy bay, cánh, đuôi qua châu Âu bằng tàu Beluga, ráp tại một dây chuyền cuối cùng, mỗi chiếc wide-body mất đến 12 tháng để hoàn thiện.
Mình nhớ tháng đầu tiên làm BA. Ngồi phòng họp với 8 người, ai cũng nói, ai cũng có ý kiến. Mình ghi chép hết — xong về bàn không biết cái nào mới là requirement thật.
Kinh khủng hơn: mình ngồi đó, gật đầu lia lịa, tỏ vẻ “OK em hiểu” — mà thực ra chẳng hiểu gì. Cảm giác như đi thi mà đề toàn tiếng Tây Ban Nha.
