Lần đầu đi phỏng vấn BA, mình bị hỏi một câu tưởng dễ: “Em kể một lần em làm việc với stakeholder khó tính đi.” Mình ngồi im mấy giây, rồi lắp bắp vài câu chung chung kiểu “em luôn lắng nghe, em kiên nhẫn”. Về nhà mới tiếc: chuyện thật thì đầy, mà mình không biết kể sao cho ra hồn.
Đi vài vòng mình mới ngộ ra: nhà tuyển dụng không hỏi định nghĩa để chấm điểm thuộc bài. Họ hỏi tình huống để xem em xử lý thật thế nào. Mà fresher thì chưa có nhiều dự án để khoe, nên cách kể mới là thứ quyết định.
Lần đầu mình xuống xưởng, mình mặc áo sơ mi trắng, đi giày da bóng. Bác bảo vệ nhìn một cái rồi lắc đầu: “Anh đi văn phòng hay đi xưởng đấy?” Mình ngượng chín mặt. Từ hôm đó, trong cốp xe lúc nào cũng có một đôi giày bảo hộ cũ và cái mũ nhựa bạc màu.
Làm BA trong mảng ERP, mình học được một điều: muốn lấy requirement thật, phải xuống xưởng. Không phải ngồi phòng họp máy lạnh nghe người ta “diễn” lại cho mình nghe.
Tuần trước có bạn inbox hỏi mình: “Anh ơi, em làm BA được hơn một năm rồi, bao lâu thì lên senior được?”
Mình đọc mà thấy quen. Cách đây mấy năm mình cũng hỏi anh sếp cũ đúng câu đó. Anh ấy không trả lời luôn, chỉ hỏi ngược: “Em đã tự chịu trách nhiệm với một requirement nào chưa, hay mới làm theo bàn giao?” Lúc đó mình im.
Hôm trước mình nhận một file spec từ bạn fresher bên team. Mở ra, toàn những câu kiểu “Hệ thống cho phép người dùng thêm sản phẩm vào giỏ hàng”. Đọc lướt tưởng đúng, ngồi xuống thẩm duyệt thì mình hỏi một câu: “Thêm vào giỏ hàng để làm gì?”. Bạn ấy đơ ra.
Đấy là lúc mình nhận ra: viết user story không khó, nhưng phần lớn fresher đang viết sai ngay từ câu đầu.
Mình vừa nộp hồ sơ thi CBAP. Gõ xong số thẻ thanh toán, mình ngồi im một lúc tự hỏi: cái chứng chỉ này có thật sự đáng không?
Bỏ ra hơn chục triệu cho application fee, exam fee, rồi mấy tháng ôn thi. Đáng hay không thì phải tự trả lời được trước khi bấm nút. Đây là review thật từ một người đang ôn, không phải kiểu bài “CBAP là chứng chỉ BA danh giá nhất thế giới” mà Google trả về.
Có lần mình ngồi với một anh CFO ngay sau buổi nghiệm thu phase 1 ERP. Ảnh khoe tồn kho giờ real-time, báo cáo tài chính ra nhanh gấp đôi, sếp họp có số liệu để chốt. Nghe xuôi lắm. Rồi mình hỏi một câu làm không khí hơi chùng: “Vậy AP nhà mình giờ chạy trên hệ thống luôn chưa anh?”
Ảnh im một nhịp. “AP thì… kế toán vẫn gõ Excel, cuối tháng mới nhập tay lên ERP.”
Mình từng ngồi chờ một anh trưởng phòng sản xuất ba buổi liền. Hẹn 9h, 9h15 nhắn “anh bận họp”. Hẹn lại tuần sau, lần nữa “anh đi công tác”. Đến lần thứ ba mình mới nhận ra: ảnh không bận. Ảnh không muốn nói chuyện với mình.
Đó là một trong những cú sốc đầu đời làm BA, giống mấy cái mình kể trong bài BA mới vào nghề: 5 cú sốc không ai nói trước. Stakeholder không hợp tác không phải chuyện hy hữu, nó là chuyện thường ngày của nghề.
Tuần trước mình ngồi cà phê với một anh giám đốc nhà máy. Ảnh hào hứng khoe: “Sắp tới tụi anh mua AI về chạy scheduling với dự báo đơn hàng. Khỏi cần planner ngồi chỉnh tay từng đơn nữa.” Mình hỏi một câu: “Dữ liệu BOM với lead time trên ERP của anh giờ chuẩn hết chưa?”
Ảnh im một hồi. “Thì… cũng tàm tạm.”
Đó. Mình không anti-AI. Nhưng sau mấy năm đi triển khai ERP với làm BA, mình thấy một pattern lặp đi lặp lại: doanh nghiệp muốn AI, nhưng cái nền để AI chạy trên đó đang là một mớ hỗn độn. Robert Kramer — managing partner của KramerERP — vừa viết một bài trên ERP Today ghim đúng chỗ ngứa này: AI không làm hệ thống thông minh hơn. Nó phơi bày những điểm yếu vốn có. Dữ liệu yếu, quy trình rời rạc, ownership mập mờ.
Mình vừa bỏ 2 triệu mua quyển BABOK bản cứng. Sách dày gần 500 trang. Ngày đầu mở ra đọc, mình ngủ gật sau 7 trang.
Không đùa. Chương 1 nói về “Business Analysis Key Concepts”. Từng câu từng chữ như được viết bởi một committee 50 người, nơi mỗi người thêm một câu vào cho đến khi không ai còn hiểu người kia viết gì.
Nhưng mình vẫn đọc. Sau 3 tháng vừa đọc vừa làm, mình nhận ra BABOK không tệ như mình tưởng. Vấn đề là cách đọc. Đây là cách mình sống sót qua 500 trang đó, không phải để thi cho xong, mà để thực sự hiểu.
Tháng thứ 9 của dự án. Requirement đã chốt. Solution design đã duyệt. Dev đang chạy full sprint. Mọi thứ đang đi đúng lộ trình.
Rồi vendor publish roadmap. Trong danh sách tính năng mới có một feature standard làm y chang cái mà team mình đã bỏ mấy tháng thiết kế custom.
Im lặng. Rồi ai đó hỏi: “Vậy giờ làm sao?”
Mình đã ngồi đúng khoảnh khắc đó hai lần. Lần đầu mình im — vì chưa biết nên nói gì. Lần thứ hai mình mở miệng, không phải để trả lời, mà để hỏi.
